NRC artikel Jeugdliteratuur in het theater

Het meisje dat een konijnenhol in tuimelt. De jongendie nooit volwassen wordt. Het blonde prinsje op zijn planeet. Alice in Wonderland, Peter Pan en De Kleine Prins zijn zulke iconische verhalen, dat we de beelden eruit kunnen dromen daar hoeven we de boeken niet eens voor te hebben gelezen. De gemene deler: kinderen die op avontuur gaan. Deze maand gaan maar liefst vier theaterversies van deze klassieke kinderavonturen in première. Wat hebben ze ons in 2026 te zeggen? Door Shira Keller

In De Kleine Prins stuit een piloot een alter ego van de schrijver Antoine de Saint-Exupéry zelf (1900-1944), die ook echt piloot was na een crash in de woestijn op een klein prinsje. Het jochie vertelt hem over de planeet waar hij vandaan komt en de reizen die hij heeft gemaakt langs andere planeten. Langs een planeet, bijvoorbeeld, waar een eenzame koning woont, die pocht met zijn macht. Eentje met een zakenman erop, die sterren verzamelt, om nog meer sterren te kunnen kopen. Een planeet met een drinker, die drinkt om te vergeten dat hij drinkt. Een met een lantaarnopsteker, die doodmoe is omdat hij de antaarn 24/7 elke minuut aan en weer uit moet doen. Hij weet niet meer zo goed waarom. „Die figuren staan voor menselijke aspecten waar je in vast kan lopen, als volwassene. Net zoals de piloot is vastgeloprn”, zegt Carolien Canters. Zij regisseerde een musicalversie van het verhaal, die op 4 oktober in première ging. „De piloot denkt aanvankelijk dat hij het gestrande prinsje moet redden, maar het kind redt hém. Door hem eraan te herinneren hoe het is om als een kind naar de wereld te kijken: De Kleine Prins verwonderd. Zonder vooroordelen. Het verhaal laat zien hoe blind je wordt voor de dingen die er echt toe doen, als je het kind in jezelf verwaarloost .”

Een flexibeler mens
„Je moet altijd uitkijken dat je de kindertijd niet romantiseert”, zegt regisseur Paul Knieriem. Dat kinderen beter of puurder zouden zijn of een aangeboren gevoel voor moraliteit zouden hebben, nee, daar gelooft hij niet zo in. Knieriem ensceneerde Alice in Wonderland, dat cryptische verhaal van Lewis Carroll (1832-1898) waarin een meisje, na een val in een konijnenhol, terechtkomt in een wereld vol vreemde figuren, die dingen zeggen waar ze geen hout van begrijpt. „Alice is een keurig, welopgevoed meisje”, zegt Knieriem, „dat het product is van haar ouders. In Wonderland blijkt alles wat ze aan regels en wetten heeft meegekregen niet te gelden. Dat is iets wat ieder kind in zekere zin meemaakt. Je denkt dat wat je van huis uit meekrijgt is ‘hoe het hoort’, maar zodra je in aanraking komt met andere kinderen, en hun gezinnen, ontdek je: er bestaan kennelijk ook andere manieren.” Alice verliest haar kompas in Wonderland. Ze verdwaalt. Maar gaandeweg leert ze ook om zich te verplaatsen in andere perspectieven. Ze komt er als een flexibeler mens weer uit. Knieriem: „Het zit niet zo expliciet in de voorstelling, maar het lijkt me wel een van de grote uitdagingen in het huidige tijdsgewricht: om zo hard mogelijk ons best te blijven doen ons te verdiepen in de ander. Hoe ver die ook van ons af staat.”

Toxisch ventje
„Ik heb altijd al een unheimisch gevoel gehad bij Peter Pan”, zegt regisseur Marije Gubbels. Voor de muziektheatervoorstelling Pan lieten zij en haar team zich inspireren door dit beroemde verhaal van J.M. Barrie (1860-1937), waarin drie kinderen door Pan, een jongen die nooit volwassen wil worden (‘the boy who wouldn’t grow up’), worden meegenomen naar het eiland Neverland, waar kinderen de baas zijn. Gubbels: „Ik vond die Peter Pan sowieso altijd nogal een toxisch ventje.” In Pan zijn de drie kinderen samengevoegd tot eentje, is Neverland een online game en is Pan, die in Neverland heerst, gemodelleerd naar „de Trumps van deze wereld, de Musks, de Andrew Tates”. Gubbels: „Pan is iemand met een enorm charisma, je wordt naar hem toegezogen, zeker als je niet helemaal goed in je vel zit. Zijn Neverland wordt voorgesteld als toevluchtsoord, een veilige haven, waar je vrij bent van de druk van de eisen die volwassenen aan je stellen. Alles ademt vrijheid, vrolijkheid, vriendschap. Maar dat blijkt alleen vol te houden als iemand in die wereld dwang uitoefent. Op het moment dat zijn positie wordt bedreigd, is Pan opeens helemaal niet meer zo leuk. Hij moet elk spelletje winnen. De voorstelling roept vragen op als: wat betekent het om vrij te zijn? En wanneer gaat het wringen; wanneer gaat jouw vrijheid ten koste van de ander?”

Te vroeg gestorven
Dat hetzelfde verhaal zich leent voor uiteenlopende interpretaties bewijst Theater Tieret, dat zich ook door Peter Pan liet inspireren. „Wat veel mensen niet weten,” zegt de Vlaamse acteur en poppenspeler Joost Van den Branden, „is dat J.M. Barrie, de schrijver, als kind zijn oudere broer heeft verloren. Met ‘de jongen die nooit volwassen zou worden’ bedoelde hij zijn broer. De ‘lost boys’, met wie Pan speelt, dat zijn kinderen die te vroeg gestorven zijn.” Van den Brandens bewerking gaat over een koppel dat een kindje is verloren. Ze vertellen het publiek hoe ze hem, toen hij ziek was, elke avond Peter Pan voorlazen, tot hij, ‘op de avond dat het raam openstond en de lucht mooier kleurde dan ooit tevoren’, zelf Peter Pan werd. Van den Branden: „Die man en vrouw houden hun kind op een bepaalde manier levend, door over hem te vertellen. Het geeft troost, dat hij elke keer weer even leeft, als het verhaal wordt door verteld.”